//////

Archive for the Dźwięczący ekran Category

CHARAKTERYSTYCZNY REPERTUAR

Tak więc filmy oparte na muzyce jazzowej obok swych walo­rów dźwiękowych mają frapujący filmowca czar autentyzmu i egzotyki. Jak dalece jest to pociągające, widzimy w całej serii filmów, ostatnio także polskich, fabularnych, które tematycz­nie z muzyką jazzową nie mają nic wspólnego. Wstawki jazzo­we są w nich pomyślane jako ozdoba, ale jednocześnie jako środek charakterystyki określonego środowiska czy miejsca. W polskich filmach współczesnych Drugi człowiek i Dziew­czyna z dobrego domu, których akcja rozgrywa się w Krako­wie, ukazana  jest znana piwnica „Pod Baranami” w swym charakterystycznym repertuarze.

ROZUMIANA MALOWNICZOŚĆ

W obu przypadkach chodzi przede wszystkim o malowniczość, lecz rozumianą jako malo­wniczość autentycznie istniejącego miejsca, nie zaś sztuczną, konstruowaną, jaką obserwujemy np. w Zabawnej buzi, gdzie środowisko egzystencjalistów ukazane jest groteskowo. Charakterystyczny jest również fakt, że filmowcy posługują 6ię chętnie jazzem także tam, gdzie nie ma środowiska wy­magającego tego rodzaju charakterystyki, czy bez owych zbrodniczo-degeneracyjnych pretekstów.

SZCZEGÓLNY RODZAJ EKSPRESJI

Wchodzi więc w grę zapotrzebowanie na szczególny rodzaj ekspresji jazzowej (co ma miejsce w takich filmach jak Pociąg czy Nóż w wodzie) lub też tylko sprawa mody, zapatrywań twórcy, któremu mo­tyw jazzowy może się wydać bardziej atrakcyjny niż inne. Stąd temat jazzowy w Powrocie, zresztą bardzo ładny, ale nieuzasadniony o tyle, że na jego miejscu mógłby się znaleźć równie dobrze każdy rodzaj muzyki. Najczęstszą motywacją wprowadzenia do filmu fabularnego muzyki jazzowej jest ukazanie środowiska współczesnej mło­dzieży, zwłaszcza pokroju „beatników”, „halbstarken” itd. w różnych narodowych odmianach.

DŹWIĘKOWY ATRYBUT

W takich filmach poka­zuje się przeważnie zespoły jazzowe (np. w Niewinnych czaro­dziejach), gdyż prezentowana młodzież pasjonuje się tą mu­zyką, bywa w piwnicach, tańczy, traktuje jazz jak narkotyk. Ale przede wszystkim jazz w filmach z życia zagubionej mło­dzieży rozumiany jest przez twórców jako środek charaktery­styki tego kręgu. Chodzi tutaj o dźwiękowy atrybut mający do spełnienia taką samą funkcję jak sposób ubierania. się, poruszania, mówienia, formy obyczajowe i towarzyskie środo- wieka młodzieżowego.

PRZEŻYWANIE I REAGOWANIE

Muzyka jazzowa charakteryzuje sposób przeżywania i reagowania tej młodzieży, najlepiej oddając jej frustrację, zmienność nastrojów od euforii do melancholii i apatii. Charakterystyczne dla tej grupy filmów są znane tytuły jak np. Oszuści Camego, Niewinni czarodzieje Wajdy. W filmie francuskim reżyserii Michela Boisronda Paryżanka jazz występuje w podwójnej roli: jako muzyka należąca do akcji i jako muzyka wypełniająca tło — eksponowane zwła­szcza w scenie jazdy samochodem. W obu przypadkach jazz pełni tę samą funkcję: charakteryzuje zarówno świat, w którym żyje bohaterka, jak i ją samą, jej przeżycia i do­znania.

EKSPONOWANIE MOTYWÓW

Najprostsze będzie oczywiście eksponowanie motywów jazzo­wych przy współudziale odpowiednio „sugestywnych” obra­zów. Ambitniejszym twórcom chodzi jednak nie o naiwne charakte­rystyki i posługiwanie się jazzem, by uzyskać demoniczną atmosferę, lecz przede wszystkim o wykorzystanie specyficz­nego działania muzyki jazzowej na słuchacza. Dzięki swemu bezpośredniemu działaniu nie musi ona być „rozumiana” ani identyfikowana emocjonalnie, ani nawet kojarzona z obrazem. Twórcy wykorzystują działanie motoryczne jazzu po to, by wprawić widza w stan szczególnej ekscytacji, oszołomienia, wy­ostrzyć jego fizyczną wrażliwość, a tym samym przygotować na przyjęcie jakiejś 6ceny czy. kwestii, wymagającej tego ro­dzaju emocjonalnego wprowadzenia.

ZAANGAŻOWANIE WIDZA

Muzyka w Kotce na gorącym, cynowym dachu angażuje widza w konflikt, który mógłby go mało interesować. Są to wprawdzie takie sprawy jak rozgrywki w środowisku wiel­kich plantatorów Południa, alkoholizm i homoseksualizm, -a na tym tle walka kobiety o utraconą miłość męża, ale twórcy unikają bezpośredniego eksponowania momentów drażliwych, rozgrywają dramat głównie za pomocą dialogów. Rola jazzu polega tu jak gdyby na „zarażaniu” widzów specyficzną atmo­sferą, której przeciwstawiony jest chłodny obiektywizm war­stwy wizualnej.

WYRAZISTY SPOSÓB

W sposób znacznie bardziej wyrazisty i czytelny posłużył się muzyką jazzową Dixon w filmie Dracha Nie ma pogrzebów w niedzielę. Jest to historia młodego studenta, Mulata, który jest w Paryżu niemal zupełnie osamotniony, przeżywa swą wielką miłość, początki kariery, zostaje okrutnie oszukany i sprowokowany do zabójstwa.W tym niezwykle precyzyjnym filmie, którego realizacja jest przemyślnie stylizowana na robotę amatorską, muzyka poja­wia się w dwóch wariantach: jako czysta „murzyńska” perku­sja i jako modem jazz. Perkusja na zasadzie najprostszego skojarzenia łączy się z postacią bohatera: oddaje jego stany psychiczne, odmalowuje napięcie wewnętrzne, gorączkę myśli i rozterkę.

JAZZOWE MOTYWY

Motywy modem jazzowe towarzyszą wędrówce bo­hatera po mieście (m. in. spaceruje on jako żywa reklama), akcentują jego samotnośćNi wyobcowanie. Ekscytujący charakter muzyki jazzowej wykorzystuje Polań­ski we Wstręcie, filmie będącym, według określenia autora, „pejzażem mózgu” chorej psychicznie bohaterki. I tutaj jazz charakteryzuje zarówno atmosferę miasta, które bohaterce — cudzoziemce wydaje się obce i wrogie, jak i świat osobistych przeżyć dziewczyny.Tej pierwszej sprawie służy dwukrotnie wprowadzony motyw ulicznych grajków, karłów, których niespodziewane pojawie­nie się niesie ze sobą niesamowitość.

PSYCHICZNE UDRĘKI

O udrękach psychicznych bohaterki informują urywane, nerwowe motywy towarzyszące jej wędrówkom po mielcie. Tajemnicze frazy wstępnej i fina­łowej partii filmu sugerują (w połączeniu z odpowiednimi danymi obrazu) kompleks czy uraz wyniesiony z dzieciń­stwa.Nie oznacza to jednak, by jazz nie miał w filmie innych możliwości wyrazowych, a jego wykraczanie poza schemat zbrodniczo-erotyczno-młodzieżowy mogło być tylko sztuczne i nieuzasadnione.Przykładem na inne możliwości wykorzystania jazzu jest mu­zyka do filmu Bunuela Dziewczyna z wyspy.