MUZYKA ELEKTRONOWA

Jeszcze młodsza od muzyki konkretnej jest muzyka elektrono­wa, zademonstrowana przez Wernera Meyer-Epplera na letnich kursach nowej muzyki w Darmstadt w 1951 roku .Jej zasady można sprowadzić do kilku punktów. Po pierw­sze — twórcy muzyki elektronowej posługują się wyłącznie dźwiękami generowanymi elektrycznie zakładając, że wyso­kość, głośność i barwa dźwięku mogą się rozwijać w sposób ciągły aż do granicy słyszalności. Wszystkie cecby dźwięków mogą być wyznaczone matematycznie lub relatywnie. Po dru­gie — podstawą kompozycji elektronowej są elementarne zja­wiska akustyczne: tony proste, z których tworzy się bardziej złożone struktury. Kompozytor określa surowiec muzyczny, cechy dźwięku, decyduje o jego budowie wewnętrznej. Po trzecie___ muzyka elektronowa posługuje się nowoczesnymi metodami zapisu.

POCZĄTKOWE OLŚNIENIE

Początkowe olśnienie samym materia­łem ustępuje szybko znużeniu, zwłaszcza że muzykę konkretną cechuje często ubóstwo fakturalne, rytmiczne, tematyczne itd. Problemy te są jednak, być może, tylko rezultatem młodego wieku muzyki konkretnej i prawdopodobnie w przyszłości zo­staną pomyślnie rozwiązane. Zresztą te same momenty, które budzą zastrzeżenia kompozytorów czy krytyków muzycznych, są zaletą w oczach twórcy filmowego, stąd muzyka konkretna szybko robi karierę w radio (urodziła się przecież jako mu­zyka radiowa), teatrze (słynny paryski spektakl Orfeusza) i    w filmie. W paryskim studio powstała muzyka do holender­skiej krótkometrażówki Pochód masek, dwu filmów telewizyj­nych (jeden na temat astrologii, drugi poświęcony meksykań­skiej sztuce ludowej), a następnie skomponowana przez Schaeffera muzyka do Maszyny ludzkiej i Bouleza do Symfo­nii mechanicznej.

AUDYCJA MUZYKI SZMERÓW

Za datę jej narodzin uważa się rok 1948, kiedy to 5 października radio paryskie nadało pierwszą audycję muzyki szmerów przygotowaną przez Pierre Schaeffera, W rok później zaproponował on dla niej nazwę — musique concrete, muzyka konkretna, której nie trzeba ani notować, ani wyko* nywać. Pierre Schaeffer jest zarazem inżynierem,’ kompozyto­rem’ i krytykiem, autorem książki W poszukiwaniu • muzyki konkretnej. Przy pomocy swych współpracowników (a zwłasz­cza kompozytora Pierre Henry) zdołał zapewnić rozgłos tej muzyce zrodzonej ze świata wszystkich możliwych zjawisk akustycznych. Materiałem dla niej są szmery ulicy, fabryk, dźwięki egzotycznych instrumentów, mowa ludzka i wszelkie­go rodzaju odgłosy: tłuczonego szkła, puszczanej z kranu wo­dy itp. Podlegają one następnie przetworzeniom za pomocą specjalnej aparatury.

MUZYKA ELEKTRONOWA I KONKRETNA

Obserwacja tego rodzaju zjawisk prowadzi do wniosku, że pojęcie muzyki w filmie trzeba bądź znacznie rozszerzyć, bądź dość radykalnie zmienić. Twórcy filmowi zdali sobie z tego sprawę bardzo wcześnie, bo już w okresie kinematografii nie­mej, kiedy to dźwięk nie należał jeszcze integralnie do dzieła, ale był tylko elementem dodawanym w sposób dowolny. Także i     teoretycy zakładali, że przyszły film nie może ograniczyć się do muzyki i słowa, lecz winien badać nie odkryty jeszcze dla wrażliwości estetycznej człowieka świat przedmiotów obda­rzonych dźwiękiem. Chodziło więc nie o wprowadzenie szme­rów jako naturalistycznych odgłosów, na których „artystycz­ny” charakter nie zwraca się w codziennym życiu uwagi, lecz o    potraktowanie ich jako tworzywa posłusznego twórcy, tj. takiego, które można komponować.

POSŁUGIWANIE SIĘ MUZYKĄ

Mu­zyka ta została zresztą przedtem wykorzystana dla telewizyj­nej serii również zatytułowanej Trzeci człowiek, choć nie ma­jącej nic wspólnego z filmowym oryginałem. Powszechna zna­jomość tematu umożliwiła wykorzystanie go w Futrzanym gangu dla efektu komicznego. Trudno omówić wszystkie możliwości posługiwania się muzyką adaptowaną, wskazaliśmy więc jedynie na typy podstawowe i    najbardziej znane, choć istnieje wiele innych ewentualności. Można np., jak uczynił to Lean w Spotkaniu, oprzeć dramat psychologiczny na komentarzu muzycznym w postaci jednego, szeroko rozbudowanego utworu. W Spotkaniu jest nim II kon­cert fortepianowy Rachmaninowa.

PATETYCZNA MUZYKA

Uniesienie 6ię Mateusza z kamienia, pod którym pochował ptaka. Potrzeba muzyki w. tym miejscu również zrodziła się w trakcie montażu. W montażu wypadło zbliżenie Mateusza siedzącego na kamieniu, gdzie miał być użyty monolog we­wnętrzny. (…) Ujęcie to wyeliminowałem, ponieważ postano­wiłem całkowicie zrezygnować z monologu wewnętrznego. W tej sytuacji poderwanie się Mateusza stawało się niezrozu­miałe. Patetyczna muzyka, która to poderwanie uprzedza, na­daje nowy sens scenie — odczucie przez Mateusza «smugi cie­nia*. Formułuję to tymi słowami, bo nie jest to jeszcze chyba przeczucie śmierci.

DAWNA MUZYKA

Np. w krótkometrażowym filmie Janika Ozyrys mo­mentem archaizującym jest dźwięk klawesynu, którego wpraw­dzie nie znali starożytni Egipcjanie, ale który współczesnemu odbiorcy, nie mającemu pojęcia o egipskim instrumentarium, kojarzy się z czymś bardzo starym. Praktyka wykorzystywania oryginalnych utworów muzyki dawnej w filmach historycznych była popularna zwłaszcza w kinematografii angielskiej. Louis Levy, znany kompozytor dyrygent muzyki filmowej, przy pomocy konsultantów z British Museum wykorzystywał dla filmu madrygał z epoki Henryka VIII, utwory renesansowe i w ogóle muzykę dawną.

NIE TYLKO MUZYKA JAZZOWA

Nie tylko muzyka jazzowa może służyć podobnej charakterystyce, świetnie nadaje się do tych spraw zarówno muzyka instru­mentalna, piosenki jak efekty elektronowe i szmerowe. Rów­nież krąg sugestii płynących z jazzu nie ogranicza się do czar­nych stref życia, może on dawać np. całą gamę nastrojów lirycznych. Wprawdzie twórcy najczęściej posługują się jaz­zem w filmie kryminalnym, nie jest to jednak sprawa pre­dyspozycji samej muzyki, lecz jedynie konwencji, w jakiej wpisano ją do filmu i do której przyzwyczajono odbiorcę.

Muzyka doskonała

Istnieją utwory muzyczne, które są w stanie bardzo szybko podbić nasze serca. Dlatego właśnie stają się dla nas tak bardzo wyjątkowe. Wystarczy na przykład zdawać sobie sprawę z tego, że muzyka potrafi być naprawdę ponadczasowa i wyjątkowa. W sumie każdy kto docenia wpływ muzyki na swoje życie jest w stanie pozytywnie reagować w najróżniejszych sytuacjach, o wiele bardziej wrażliwie je odbierać i doceniać ukryte piękno. Świadomy wybór muzyki jest ważny, ponieważ między innymi dlatego, że odpowiedni typ muzyki może właśnie operować naszymi emocjami. Coraz częściej właśnie dlatego mówi się, że muzyka ma terapeutyczny wpływ na ludzkie życie. Istnieją oczywiście bardzo różne rodzaje gatunków muzycznych i to jest niewątpliwy atut muzyki i wszystkiego co ze sobą niesie. Każdy człowiek, niezależnie od wieku, płci, koloru skóry, zapatrywań politycznych, wyznawanej wiary i wszystkich różniących nas elementów, jest w stanie bez zastanowienia podać co najmniej kilka ulubionych utworów muzycznych, wykonawców i przynajmniej kilka gatunków muzycznych, bez których po prostu nie mógłby funkcjonować. Bardzo ważne jest to, aby po prostu umiejętnie podchodzić do wybieranej przez siebie muzyki i cieszyć się nią bez najmniejszych ograniczeń. Wtedy będzie ona mogła dogłębnie nas wzruszyć, ucieszyć, sprawić nam radość z samego swojego istnienia. Doceniając muzyczne szlagiery i utwory uniwersalne doceniamy genialnych twórców. W ten sposób jeszcze pogłębiamy wartość muzyki. A razem z tym utwór staje się jeszcze bardziej godny polecenie i zapamiętania.

Kamery cyfrowe – świetna jakość, coraz niższe ceny

Kamery cyfrowe przestały już być takim rarytasem, jak jeszcze kilka lat temu. Obecnie prawie każdy może sobie pozwolić na taki zakup. Oczywiście jak w każdym sprzęcie elektronicznym – są sprzęty lepsze i gorsze jakościowo. Lepsze kamery będę kosztowały oczywiście więcej i mogą być poza naszym zasięgiem. Co nie zmienia faktu, że na taki sprzęt trochę słabszej jakości może sobie obecnie pozwolić bardzo wielu ludzi. Dzieje się tak dlatego, że wraz z rozwojem technologii wciąż wchodzą na rynek coraz to nowe sprzęty, coraz bardziej unowocześnione, z wprowadzonymi poprawkami, innowacyjnymi zastosowaniami. Dzięki temu wszystkie sprzęty, które pojawiły się na rynku wcześniej, powoli tracą na wartości. Za jakiś czas nawet te kamery, na które nie stać nas obecnie potanieją znacznie w stosunku do teraźniejszych cen i znów sprawią, że wielu ludzi będzie mogło sobie pozwolić na ich zakup. Kamera cyfrowa jest bardzo fajnym urządzeniem, które pomoże nam uchwycić w czasie najwspanialsze chwile naszego życia, zdecydowanie warto jest pokusić się o taki zakup.

UKŁAD DŹWIĘKÓW

Schaeffer porównuje muzykę konkretną do malarstwa abstrak­cyjnego ; w odpowiedzi na zarzut, że sztuka szmerów nie jest już muzyką, odpowiada, iż jest nią dotąd, dokąd operuje ma­teriałem dźwiękowym, podobnie jak można mówić o malar­stwie, dokąd wchodzi w grę operowanie kolorem i kształtem. Jego przeciwnicy podkreślają, że muzyka konkretna nie ma charakteru asemantycznego jak malarstwo abstrakcyjne, lecz wręcz przeciwnie, dzięki niesłychanie silnym asocjacjom stano­wi rodzaj muzyczny najbliższy literaturze, może być uważana za pogranicze muzyki i literatury. Asocjacje te rodzą się stąd, iż mimo przekształceń materiał muzyki konkretnej przypo­mina sam siebie, a więc szmer, odgłos uderzenia. Układ tych dźwięków tworzy coś w rodzaju sytuacji fabularnej, kojarzy się z jakimiś nie tylko już nastrojami, ale wydarzeniami, pro­cesami czy miejscami.

EKSPERYMENTALNE WYSTĘPY

Po kilku latach wstępnych eksperymentów muzyką konkretną zainteresowali się twórcy tej miary co Messiaen, Boulez, Jo- livet, a także cała plejada innych. Próby podjęto także w in­nych krajach, zwłaszcza w Niemczech i w Ameryce. Estetycznym punktem wyjścia dla muzyki konkretnej był nie­wątpliwie futuryzm ze swymi hasłami kultu techniki i poezji maszyn, z którego konsekwencje wyciągnął Luigi Russolo wprowadzając do muzyki obszar szmerów. Odrębną gałąź muzyki uczynił ze sztuki szmerów jednak dopiero Schaeffer poddając naturalny materiał technicznemu procesowi reali­zacji.Krytycy porównują muzykę konkretną do „muzyki sfer”, tej, która rodzi się z ruchu planet i panuje we wnętrzu atomu, swym nastrojem przypomina poezję -Lautreamonta, Poego czy Roussela.

NAJBARDZIEJ ZNANE PRZYKŁADY

Najbardziej znane przykłady wykorzystania fal Martenota dla filmu to muzyka do Idei Bartoscha, Turbiny 50 000 Jutkiewicza, Pygmaliona Asquitha, Moby Dicka Husto- na i Świata milczenia Cousteau i Malle’a. Podobnie jak the­reminium, fale Martenota wiążą się tutaj ze sprawami niety­powymi, podkreślając odrębność świata maszyn czy podmor­skich ‚głębin.Taką samą karierę zrobiły inne tego rodzaju instrumenty jak trautonium,’ novaichord, ondioline^ elektronium itp., ale praw­dziwym przewrotem stały się dopiero narodziny muzyki kon­kretnej i elektronowej. Choć wymienia się je zwykle obok sie­bie, i to jednym tchem, w istocie są to dwie techniki całkowi- cie różne, W przeciwieństwie do muzyki elektronowej muzyka konkretna nie tworzy struktur nowych, lecz przetwarza struk­tury istniejące.

INNOŚĆ BRZMIENIA

Kompozytorzy, biorąc pod uwagę „in­ność” brzmienia thereminium, posługiwali się nim przede wszystkim dla oddania spraw dziwnych, nadprzyrodzonych, np.’w’Rebece charakteryzuje on atmosferę tajemniczego do­mu, w Straconym weekendzie ilustruje świat pijackich wizji bohatera. Dalszym krokiem naprzód są fale Martenota, gdzie zasadą osiągania dźwięków jest sprzężenie dwóch generatorów, a ich barwienia dokonuje się za pomocą systemu suwakowo-dźwi- gniowego. Instrumentem tym chętnie posługiwali się Milhaud, Honegger i grupa kompozytorów zrzeszonych w Jeune France. Podobnie jak thereminium, fale Martenota wykorzystywane są przede wszystkim w muzyce teatralnej i filmowej, radio telewizji.